2013: een balans

Ik zou vijf alinea’s kunnen vullen met: 2013 was het jaar dat ik niet begrijp en dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf het jaar dat mijn papa stierf.

Maar zou ik op die manier beter begrijpen wat 2013 voor mij betekende? Nee. De dood is een- noch enkelvoudig. En waarschijnlijk begrijpen jullie er net zomin van, door deze halsstarrige herhaling. Hoewel. Misschien was 2013 wel het jaar waarin ik onbegrip een stem gaf, met de brieven die ik voorbij zijn overlijden aan mijn vader schreef. Het was een jaar waarin ik verschillende taboes onder de aandacht bracht, door over de dood te schrijven, maar ook door in een mannenvel te kruipen op internet en probeerde aan te tonen hoe flinterdun en glanzend ons virtuele velletje is.

Ik las gisteren, in de eindeloze stroom informatie die voorbij kwam, hoe de stand van de planeten de zwaartekracht op aarde zou beïnvloeden, waardoor het binnenkort heel even langer zou duren om te landen na een sprong. Dikke onzin vermoedelijk, maar ik kan me vinden in veranderde zwaartekracht als symbool voor 2013. Al weet ik dat mijn sprong drie jaar geleden begon, mijn val bedoel ik, of hoe vooral de zwaartekracht veranderde en dingen, mensen, zekerheden wegvielen. Het begon ongeveer na de kernramp in Fukushima, dat alles veranderde. En net als daar is het nog lang niet voorbij en heeft niks of niemand zijn plek gevonden.

Toch, een poging:

2013 was het jaar waarin mijn vader stierf. Op vijfentwintig februari.

2013 was het jaar waarin ik zijn laatste levensmaanden en de slopende, heftige aftakeling die daarmee gepaard ging niet kon plaatsen toen ze wegvielen. 

2013 was het jaar waarin ik keihard werkte, voor mijn vader zorgde, toneel speelde, mezelf voor de gek hield. Maar ook: bleef schrijven. Een verhaal verzon en het in een doos stopte.

2013 was het jaar waarin ik voor het eerst echt verdwaalde. Ik werd zwaarder, sterker, waaide niet meer zo snel weg maar wist niet waarheen ik dwaalde en of het met opzet was.

2013 was het jaar waarin ik de natuur nodig had. Het jaar waarin ik besefte dat ik in Amsterdam vooral de sterrenhemel mis.

2013 was het jaar waarin ik mijn hart liet zalven. Ik ben zuinig met foto’s van ons samen. Omdat er weinig samen is, maar ook omdat het morgen voorbij kan zijn en die kans groter is dan dat we op dezelfde plek landen. Maar wat geniet ik van de geruisloosheid waarmee hij tegen beter weten in mijn hals kust.

Tot slot, het lijstje:

Gevoel van het jaar: verdriet.

Ontdekking van het jaar: de natuur.

Vrouw/man van het jaar: opnieuw mijn stiefmoeder die met ongeziene liefde mijn vader tot op het einde bleef verzorgen. Eervolle vermelding voor enkele andere familieleden, inclusief mezelf, en die ene jeugdvriend die tot op het einde mijn vader bleef bezoeken, zelfs toen praten niet meer mogelijk was.

Muziek van het jaar: mijn platenspeler en de tien platen die ik op korte tijd kocht, omdat mijn oude collectie nog steeds onvindbaar is. Ik luister graag naar het gekraak, bekijk met plezier hoe de naald over de draaiende plaat zweeft en die lichte aanraking in muziek verandert.

Boek van het jaar: The Magus van John Fowles begon ik op een strand in de Algarve en eindigde ik drie maanden later een paar stranden verderop. 2013 was een jaar van traag lezen.

Herontdekte liefde van het jaar: Portugal. Amo-te muito.

Trots van het jaar: Dat ik alleen op vakantie ging en ontdekte dat ik het best goed met mezelf kan vinden, al hebben we het samen zwaar. Omdat ik mezelf nooit kan verwijten dat ik het vreselijke noodlot niet in de ogen heb gekeken. 

Conflict van het jaar: Mijn kinderwens versus de realiteit, met al haar haken en ogen.

Zorg van jaar: Fukushima, het fosfaatprobleem. Maar vooral het gemak waarmee we ons laten afleiden van wat belangrijk is.

Leukste nieuwkomer: Gedeelde plek voor Tinkebell (moed!), Kristel & Kasper (vriendschap!) en de allerliefste Quique.

Lul van het jaar: Die zonder condoom tijdens een one-night-stand.

Is het een spel om kunst levendig te houden?

Wie op Facebook over (virtuele) vrienden beschikt die al eens een boek openslaan of een tentoonstelling bezoeken, heeft het ‘spel om kunst levendig te houden’ waarschijnlijk wel voorbij zien komen. Er wordt een kunstenaar aan u voorgesteld, of beter gezegd één werk van die kunstenaar dat de Facebookvriend om de een of andere reden opviel. Met een duimpje omhoog krijgt u zelf een naam om te mee te goochelen.

Als de bijhorende oproep vraagt dat u de post ‘liket’ en niet ‘liked’, dan bestaat de kans dat die oproep al langs mijn vrienden is gepasseerd. Ik kreeg een paar dagen geleden de psychotische, Franse dichter Gérard de Nerval van Martin Pulaski, corrigeerde zuchtend de dt-fout in de oproep en postte deze samen met het mooiste van twaalf sonnetten op mijn tijdslijn. Veertien vrienden waagden het een duimpje in de olijke lucht te steken en kregen op hun beurt een kunstenaar toegewezen. Schrijvers, muzikanten, schilders, ik wens me bij deze niet richting de ‘wat-is-kunst?-discussie’ te begeven. Dit is tenslotte slechts een spel. Om levendig te houden.

Eén van mijn meest belezen vrienden, Koen, kreeg de experimentele schrijver Jacq Vogelaar van mij. Ik kende Vogelaars naam, maar niet zijn werk. Toen hij vorige week overleed, besloot ik mijn nieuwsgierigheid naar Koen door te schuiven. En inderdaad, hij wist er beter raad mee dan ik. Toen ik het resultaat van zijn opzoekwerk beloonde met een duimpje, kreeg ik prompt Gabriele Münter in mijn schoot geworpen. Ik had niet echt om haar gevraagd, maar expressionisten van Der Blaue Reiter hebben een streepje voor. ‘Gabriele Münter’ werd dus zonet in de zoekbalk gesleept.

De zoveelste vrouw die onzichtbaar schilderde in de rookwalmen van haar mannelijke kameraden. Münter was jarenlang de minnares van Kandinsky. ‘Münter en Kandinsky bleven geliefden en het paar leefde openlijk samen, iets wat een vrouw moed kostte in die jaren’, vertelt Wikipedia. Ze verloofde zich zelfs met de reeds getrouwde Kandinsky. Hoe dat precies werkt, weet ik niet, maar blijkbaar maakte Vasily het flink bont. Na veertien jaar verbrak hij plots alle contact. Ze vernam in de wijngaarden dat hij opnieuw getrouwd was.

Ik hou niet van liegenbeesten. Maar ik hou nog minder van vrouwen die zich door liegenbeesten laten inpakken en nooit helemaal onder de schaduwen vandaan groeien. Waarschijnlijk omdat ik hen op mijn slechtste dagen maar al te goed ken. Waarom, Gabriele, roept je naam hoogstens wat tinnitus-geruis op? Waarom is er geen luid rinkelende bel in mijn hoofd die jouw naam draagt? Want, verdomme meid, je kon schilderen!

  

Na Kandinsky volgden depressies. Die waren nefast voor Münters creativiteit. De genadeslag deelden de nationaalsocialisten uit, die haar in 1937 een expositieverbod oplegden. In Antwerpen deed de N-VA’er Gantman deze week de uitspraak dat de nieuwe stadsdichter maar beter het gedachtegoed van de Nieuw-Vlaamse Alliantie uitdraagt. ‘Een bestuursakkoord in dichterlijke vorm’, noemde hij het monkelend. Non-conformisme werd recent aan de lijst van erkende geestesziekten toegevoegd. Ook in Antwerpen: een man met een verstandelijke handicap kreeg een GAS-boete omdat hij op straat blokfluit speelde. Ik zie op Facebook veel grapjes over blokfluiten voorbijkomen. Ik grinnik, maar lach niet. Ik trek een wenkbrauw op. Want ik ben écht ongerust. Is creativiteit ook een mentale handicap? En wat met luidruchtige vrolijkheid?

Gabriele, ik koos een zelfportret. Ik zie een rode steen om je nek. Is het granaatsteen, robijn of jaspis? Of een andere steen die je liet geloven dat je je grenzen kon overschrijden, je conformerende stemmetje het zwijgen kon opleggen en alle weerstand overwinnen? Nog meer dan de steen zie ik je ogen. Ik ken die ene wenkbrauw, die heel subtiel boven de andere wordt getild. Het is de blik van een vrouw die in de spiegel kijkt en door de aanblik van haar blik weet wat er komt. Het is een ogenschijnlijk laconieke blik, die bovenal zeer ernstig is. Want hij is gespeend van humor. Het is de blik van een vrouw die gaat huilen.