In loving memory: a letter to Betsy Blankett Milicevic

Dear Betsy,

We share the same birthday, October 8th. You passed away one day after my purple guide Prince would have turned 58. I don’t think further comparisons of numbers and ages will help me. Diving into them is just an intuitive impulse to make sense of the incomprehensible. Scarier because more confronting, but also more effective is writing: figuring out what is hidden behind the symbols of the written word, catching the flowing streams of grief and hope and temporarily attaching some dialogical truth to them. Publishing an English letter on my blog (that’s a first, lady!) seems to be the only proper way to say goodbye to a glorious human being who showed me what inner strength is about.

I’m European, you’re American. We met in a Chinese hospital four years ago, less than a year before my father died from ALS, the same disease that defeated your body, but never your soul. Memories of this Chinese hospital, where the family members of patients from all over the world gathered in the same kitchen, feel like memories of some kind of alternative reality where we tried to fight the inevitable. There are many ways of fighting: my father chose to ignore his fate for a long time, didn’t want to discuss it and was surely not facing it when he met you. That attitude left space to watch movies, talk about books and international politics. I cannot imagine how many topics you discussed during the weekly dinners in that one very nice Chinese restaurant in the city center, but there must have been plenty. Whereas my father chose not to talk about his illness and approaching death, you were at the same time accepting and fighting it. I know no other human who balanced on this thin line so gracefully as you did. Your body might have failed you, your mind was the master.

After I heard of your passing, I went to your Facebookpage. I strolled through the inspirational and empowering quotes you posted and smiled. Most of our private conversations were about pushing yourself to evolve. When I told you about the condition my father was in a few months before he died, you didn’t react to the dramatic facts I told you. You just replied: ‘We have to get him to fight and to be more positive.’ However short these conversations were, we felt the ‘we’ and preferred that pronoun. When we met in China, I got off the plane in a total bliss. I had fallen madly in love one week earlier, still cherishing very romantic ideas about love, totally convinced he would be the one that would help to take the unmeasurable pain away and that I would be able to empower him in pursuing his goals in life. When I told you which serious issues caused the two of us to break up only four months later, you seemed even more disappointed than I was. A few months later down the road you asked me if the ex ‘had seen the light’. I said he hadn’t and that I didn’t expect him to do so soon. ‘He’s a dumb shit’, you replied. I immediately acted from a loving reflex and spoke in his defence. But a few sentences later you made clear what you actually meant to say. Behind the cursing was your core message: ‘Everyone can change. Let’s hope he can cure himself.’

And that’s exactly what your death is once more making me realize. The past can help us understand but it’s never an excuse. Whatever hardships you’re facing and however gloomy your future might seem, you showed – rather than told me - how to fully live the now. Like a meditating monk surviving without food in a cave, you continued to emit messages of love and courage from a wheelchair, breathing though a tube piercing your skin. This message has only become stronger now you have died.

Still I have to admit that I am also mourning a sparkle of hope that died with you on June 8th. Of all the ALS-patients that I personally know, in my mind you were the one with the best chance to survive for a mighty long time. Because just like Stephen Hawking, you were talking to the universe, to time and space, to all that encompasses us and our mortality. You were in a constant dialogue with the possibilities of your own mind and imagination and seemed to get endless power and a will to live from that. You were open to all kinds of alternative therapies. I’m pretty sure that you lived some extra years because you approached ALS with such an open mind and loving heart.

I also met your wonderful husband in China, Djordje. As far as I can remember, you both worked in Hollywood, you were a film editor and loved literature and good stories. The two of you sure seemed to form a symbiosis on many levels. Being in China with my sister, I felt sorry for not having met your children. Our dinners together felt like the intimate dinners of families who share a lifetime together. In a way, we did, we even shared two of them and more generations beyond them.

A few months after my father died, I was tired of being me, not even able to enter the mourning zone that seemed to offer only excruciating pain. That reluctance coincided with the challenge I got to start a virtual alter ego for an art contest. Before I won that strange contest and subsequently lost almost all vision, was diagnosed with a burn-out and started confronting the black beast of mourning that had been lurking at me for months, I made you a direct witness of some of the adventures my alter ego Andreas had: seducing women on dating sites, adding hundreds of unknown Facebookfriends, but also making fun of the sexist literary world in subtle, wicked ways. You were excited and kept on sending me messages: ‘Marie, this is fabulous, great, exciting, necessary, hilarious, awesome, fantastic.’

In this spring of 2013, our virtual contact was the most intense. But even then, conversations were short, I didn’t ask you about your physical state or how you managed to type, but I didn’t expect in-depth conversations either. They weren’t necessary. From the moment I met you, I felt your depth and you felt me. I will remember you as a creative, funny and intelligent woman, as a soul who was spiritual and open-minded but equally down-to-earth and in a constant quest to broaden and deepen knowledge.

The last time we spoke is already a year ago. I had just taken my second reiki course and was totally amazed by the results. Open to everything, you immediately said ‘sure’ when I offered you to give reiki from a distance. A few minutes later I asked you if your neck tilted to the right. You told me this was indeed the case and that your paralysed neck was giving you lots of pain that week. Still, you didn’t complain, you just thanked me. Our last words were symbols of love.

You are an example, taliswoman. You really are. ‘You brought such a joyful energy to the time you were in Zhongfang, and I’m sure, all the times you were with him. I saw how he enjoyed your stories and your passionate energy. You should feel good that you gave him that joy.’ This is what you wrote to me after my father died. Let’s replace the ‘you’ by ‘we’. Because all the things you thanked me for, are what I feel grateful about after knowing you. You’re setting the example in a humbling, but empowering manner.

I hope your family knows they are in my thoughts and heart. Both Djordje and your children are always welcome to visit my first or second home, Belgium or Amsterdam. And you, Betsy, feel welcome to visit me in my dreams. Don’t be scared when you feel stubbles when giving me nocturnal kisses. For you never know who you’re visiting. There’s just one soul, but it has many faces and one belongs to Andreas. He’s telling me you’re one of the most fabulous, great, exciting, necessary, hilarious, awesome, fantastic ladies he has ever met. We agree.

LOVE,

Marie

De oorlog herdenken zonder getuigen: hoe doe je dat?

4 én 15 mei: een pleidooi voor reflectieve herdenkingen voorbij het onderscheid

Op 4 mei, wanneer in Nederland de doden van WOII herdacht worden met landelijke stilte en media-aandacht, verscheen op de NRC-website Herdenken wat niemand zich herinnert. De eerste zinnen stellen een belangrijke vraag: ‘De Tweede Wereldoorlog ligt een mensenleven achter ons. Het duurt niet lang meer of alle ooggetuigen zijn overleden. Wat betekent dat voor het herdenken?’ Het artikel van Bas Blokker reflecteert vluchtig op de Dodenherdenking in verschillende – uitsluitend Europese – landen, maar nergens worden echte alternatieven geopperd voor een herdenking zonder de ooggetuigen die in de 4 mei-viering zo centraal staan. Blokker geraakt niet veel verder dan de urgente vraag benoemen. Ik verander haar graag in een pleidooi voor een reflectieve, zelf- of zelfs schuldbewuste herdenking. Ook een herdenking zonder ooggetuigen kan immers ruimte scheppen voor maatschappelijke dialoog, als er voorbij het strikte onderscheid tussen ‘toen’ en ‘nu’ en ‘wij’ en ‘zij’ wordt herdacht.

Dat ik de noodzaak voel om over deze kwestie mijn pen te laten gaan, heeft te maken met het oorlogsverleden waarmee ik opgroeide. Mijn opa Albert de Coninck (1915-2006) vocht vrijwillig in de Spaanse Burgeroorlog en groeide, onder andere met de ervaring en kennis die hij daar opdeed, uit tot verzetsleider van Vlaanderen in de Tweede Wereldoorlog. Rachel Souritz (1918 – 1998), mijn oma, was een Russisch-Poolse Jodin. De vader van haar twee oudste kinderen werd gefusilleerd en zowel haar vader als broer en zus werden vergast in Auschwitz. Dit trauma, in mijn geval via het moederbloed doorgegeven, ontsteeg de particuliere pijn en werd door mijn grootouders steeds opnieuw getransformeerd in een verregaand maatschappelijk en politiek engagement dat internationaal werd ingezet. 24 november 1991, de Zwarte Zondag waarop extreemrechts voor het eerst sinds de oorlog beangstigend veel stemmen haalde in Vlaanderen, maakte meer indruk op mij dan de notoire septemberdag tien jaar later. Ik werd eraan herinnerd dat het kwaad (of in de kern: de angst) onder ons leeft. Als je grootschalige gruwel in de toekomst wil vermijden, moet je alert blijven op het banale kwaad dat je op straat herkent en als voortekens in kranten en de woordenschat van de gevestigde orde leest. Het onderscheid tussen verleden en heden bestond amper, van ‘Wir haben es nicht gewusst’ was nooit sprake. Geschiedenis is niet iets wat je leert, maar iets waar je van blijft leren.

De eerste geschiedenisleerkracht op mijn middelbare school stond in haar aanpak haaks op de visie die thuis leefde. Zij dicteerde met monotone stem feiten die we geacht werden gezagsgetrouw in schriften over te nemen, op de linkerpagina hoorden hoofdzaken thuis, rechts bijzaken. Elke uitdaging om zelf dit onderscheid te maken ontbrak, geschiedenis was voor haar een statisch feitenpakket uit het verleden dat na categorisatie uit het hoofd geleerd moest worden. Van de Dodenherdenkingen in Nederland, waar ik ondertussen zes jaar woon, word ik ieder jaar om vergelijkbare redenen ongemakkelijk. De wijze waarop deze herdenkingsrituelen worden uitgevoerd, doet verdacht veel denken aan een starre leerkracht die niet weet uit te nodigen tot een dynamische verhouding tot het gedeelde verleden. Elk jaar realiseer ik me bovendien dat de meeste Belgen niet weten wanneer de Tweede Wereldoorlog in hun land eindigde. Hoe ongemakkelijk deze kanttekening ook is, ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat de bombarie waarmee de Nederlandse doden ieder jaar weer herdacht worden, verband houdt met de schaalgrootte van het verraad, in het gezagsgetrouwe Nederland beduidend groter dan in mijn vaderland.

Pas dit jaar vond in Amsterdam een Dodenherdenking plaats die ik bij wilde wonen. Pop-up dominee Rikko Voorberg organiseerde een alternatieve herdenking met en voor oorlogsvluchtelingen in de Hoftuin van de Protestantse Diaconie. Aan een lange tafel zaten acteurs met kubusvormige maskers, waarop de gezichten van bekende en invloedrijke Nederlanders afgebeeld stonden. Een televisie zond tijdens deze feestdis de traditionele herdenking op de Dam uit. De tafel werd afgeschermd door scheermesprikkeldraad. Daarrond stonden de alternatieve herdenkers: Nederlanders, een verdwaalde Joodse Belg, maar ook Somaliërs, Syriërs, Irakezen, mensen voor wie het trauma niet al twee generaties oud is. Om de met handen verbonden menselijke cirkel stonden tentjes opgesteld, net als in de vluchtelingenkampen aan de randen van het in zichzelf gekeerde continent. Op het einde legden we samen kleurrijke bloemen op de vlijmscherpe prikkeldraad.

De kritiek die Rikko op zijn plannen kreeg, is niet mild. Hij zou verdeeldheid willen zaaien op een ‘heilige’ dag die eenheid creëert. Maar is dat wel zo? Het omgekeerde lijkt meer steek te houden. Met zijn betoverend-realistische beeld van een Europa dat steeds meer op een reservaat lijkt en zijn keuze om de herdenking te houden met slachtoffers van oorlogen waaraan we, hoe onvermijdelijk ook, op allerlei schimmige wijzen medeplichtig zijn, roept hij naar mijn gevoel net op tot minder verdeeldheid. Welk kwaad vormt de wortels voor groter kwaad? Net als de pop-up dominee kijk ik bij deze vraag in de spiegel. Daar kan je voorbij uitgeholde concepten van eenheid op zoek naar échte verdeeldheid, de verdeeldheid in jezelf die je onder ogen kan komen, om vervolgens tot jezelf en elkaar te komen. Daarvoor is het nodig verder te kijken dan tegenstellingen als ‘toen’ en ‘nu’, maar ook ‘zij’ en ‘wij’. Rikko schrijft: ‘Herdenken is hard werken. Het is denken aan toen én jezelf nu spiegelen.’ Door op zoek te gaan naar de dader in onszelf, de medemens die het machteloze hoofd wegdraait, het slachtoffer dat zich gevangen voelt, kunnen we dynamische veranderprocessen in gang zetten. Als ooggetuigen dan wegvallen, tasten we niet langer met verlichte blik in het duister. Dan verandert het ‘nu’ van een krampachtige synthese van fouten uit het verleden waaruit we zogenaamd lessen getrokken hebben in een startpunt, in een reden tot echte verandering.

The times they are a-changin’ and so are we. Ook wij zijn geen statische eenheden, we vormen samen een constant evoluerend verhaal. Elk van ons is in staat naar onze wortels en blauwdruk te kijken en die vervolgens te ontgroeien. Elke identiteit bestaat net als geschiedenis uit meerstemmige verhalen, waartoe je je kritisch, maar ook actief kan verhouden. Wanneer we herdenkingen voorbij de hypocrisie inzetten als momenten voor gezamenlijke zelfreflectie, hebben ze de potentie de toekomst te veranderen, om naast schuldbewust bovenal hoopvol te zijn. Naar het heden kijken, is zeker een stuk abstracter en moeilijker dan bloemen bij standbeelden uit het verleden leggen. Maar samen kan het: voorbij narratieven van schaamte, schuld of slachtoffer, van dader, kwaad en machteloze stagnatie rest de vrijheid om het vervolg van het verhaal zelf vorm te geven. Anderen zijn hierbij onze spiegels, waarin duidelijk wordt wat we uitlichten of liever in duisternis hullen. In de ander ligt het ik, in onze handen ligt de mogelijkheid om van vicieuze cirkels spiralen te maken die het geweld ontstijgen. Jij bent het startpunt: meer dan synthese ben je mogelijkheid. Je bent sterrenstof dat fonkelt van zodra je in het donker je eigen licht ontdekt.

Kunnen we volgend jaar na 4 mei ook stilstaan bij 15 mei? Deze Nakba Day volgt voor Israeli weliswaar op een onafhankelijkheidsverklaring, voor Palestijnen is het het begin van een lijdensweg waarvan het einde in 2016 nog niet in zicht is. Als we er een gewoonte van maken om internationaal stil te staan bij Nakba Day en als we geweld vanaf nu in globale geweldspiralen in kaart brengen, nodigen we misschien ook andere Joden uit tot een blik in de spiegel. Hoe dan ook hoort een reflectieve, zelf- en schuldbewuste manier van doden herdenken op de linkerpagina van onze toekomst thuis.